Fotografija koja izaziva pitanja: Susret Džefrija Epštajna i pape Jovana Pavla II
Fotografija na kojoj se Džefri Epštajn rukuje sa papom Jovanom Pavlom II nije bezazlen kuriozitet, niti puki „uhvaćeni trenutak“. Upravo zato izaziva nelagodu.
Ne zato što dokazuje neku zavjeru, već zato što otvara pitanje kako moć funkcioniše kada se susretne sa institucijom koja se često predstavlja kao moralni autoritet iznad politike, finansija i društvenih mreža.
Vatikan se brani tvrdnjom da je sve bilo slučajno i da za posjetu nije znao, jer se radilo o javnoj audijenciji. Navodi se da u arhivi ne postoji nijedna fotografija tog susreta. Ipak, postavlja se pitanje logike takvog objašnjenja.
Polazna tačka je ono što se ne može osporiti: Epštajn nije mogao doći u prostor u kojem se papa rukuje sa posjetiocima bez ikakve provjere. Vatikan nije stadion treće lige, niti je papa ličnost kojoj se može prići spontano, bez ikakvog protokola, ma koliko audijencija bila javna.
Pristup unutrašnjim prostorima, posebno onima u kojima dolazi do ličnog kontakta, uvijek se odvija u okviru organizovanog sistema. Neko je Epštajna morao uključiti u taj sistem. To ne mora značiti da ga je papa lično pozvao, ali znači da je bio dio mreže koja ima legitiman prolaz kroz vrata.
U toj mreži ključna figura, prema nekim tumačenjima, nije bio Epštajn već Gislejn Maksvel. Iza njenog imena stoji i ime njenog oca Roberta Maksvela, ličnosti koja je bila povezivana sa velikim finansijskim i političkim aferama, uključujući i aferu oko banke Banco Ambrosiano, jednog od najvećih finansijskih skandala u kojem se pominjao i Vatikan.
Ta afera nije mit, već istorijski dokumentovana činjenica koja je Vatikanu nanijela značajnu finansijsku i reputacionu štetu. Iako se često govori da je to „stara rana“, institucije mogu arhivirati probleme, ali mreže ljudi, interesa i uticaja ne nestaju administrativnom odlukom.
Prezime Maksvel u vatikanskim finansijskim i diplomatskim krugovima nije bilo nepoznato. Zbog toga je teško povjerovati da se njegova kćerka u tim krugovima pojavljivala potpuno bez konteksta i nasljeđa koje to prezime nosi.
U čitavoj priči Epštajn se pojavljuje kao sporedna, ali indikativna figura. Nema dokaza da je Vatikan imao poseban interes za njega, ali postoji razlog da se postavi pitanje da li je sistem bio slijep za ono što je on predstavljao. U trenutku susreta još nije bio javno kompromitovan, ali se već kretao u krugu izuzetno bogatih i uticajnih ljudi, gdje pristup često ne zavisi od ličnih dokumenata već od preporuke.
Najproblematičniji dio cijele priče nije to što ne znamo tačan datum susreta ili ime osobe koja ga je organizovala. Veći problem je pitanje da li je sistem uopšte imao mehanizam ili volju da se zapita ko zapravo prolazi kroz njegova vrata.
Fotografija je ostala jedini trag, i to izvan zvaničnih arhiva, kao da sama po sebi predstavlja smetnju službenom narativu. Da je Epštajn bio potpuno beznačajan, fotografija vjerovatno ne bi izazivala toliko objašnjenja. A da je bio važan, tragova bi bilo više.
Ovdje se ne radi o dokazivanju da je papa znao ko je Epštajn, niti o tvrdnji da je Vatikan svjesno štitio kriminalca. Riječ je o nečemu prizemnijem, ali možda opasnijem: o kontinuitetu elita koje preživljavaju afere, o sistemu koji oprašta vlastitim mrežama i o institucijama koje su spremne da zaborave neprijatne kontekste čim se formalno zatvore.
U tom okviru, pojava Epštajna nije nužno slučajna, već se može posmatrati kao dio šireg obrasca funkcionisanja moći.
Moguće je da će se u budućnosti pojaviti dokumenti koji će ovu priču dodatno rasvijetliti. Moguće je i da se to nikada neće dogoditi. Ali već sada je jasno da svesti čitav događaj na „javnu audijenciju“ i „slučajnu fotografiju“ više govori o našoj potrebi da vjerujemo u uređen svijet nego o načinu na koji moć u stvarnosti funkcioniše.
Ako se jednog dana pokaže da iza te fotografije stoji više nego što danas možemo dokazati, iznenađeni mogu biti samo oni koji su svjesno odbijali da se zapitaju kako se vrata uopšte otvaraju.
