HIC RHODUS, HIC SALTA: Industrija smrti NDH - Srbi kuvani, država ćutala
PRIREDIO: Igor Rems
Doktor Srboljub Živanović, patolog koji je 1964. godine predvodio ekshumacije u sistemu logora Jasenovac, objavio je najpotresnije detalje svog istraživanja.
Nakon objavljivanja izveštaja Komisije 1964. godine, bio je primoran da napusti Jugoslaviju, jer se komunističkim vlastima nije dopalo to što je utvrđeno da je u sistemu logora Jasenovac ubijeno više od 700.000 Srba.
Savez boraca Hrvatske i Savez boraca BiH tražili su 1962. godine da se nešto uradi po pitanju tačnog prebrojavanja žrtava u sistemu logora Jasenovac. Jugoslavija je tada bila pod snažnim pritiskom zapadnih zemalja da se utvrdi tačan broj žrtava Drugog svetskog rata u Jasenovcu, jednom od najsmrtonosnijih nacističkih logora u Evropi, kojim su u NDH upravljale ustaše.
Mladi doktor je tada, neočekivano, postao predsednik Komisije sudskih antropologa i paleopatologa. Razlog je bio strah drugih kolega da preuzmu odgovornost. Svi raniji pokušaji utvrđivanja tačnog broja žrtava u Jasenovcu bili su ili obustavljeni ili zabranjeni, jer je stav državnog vrha bio da bi objavljivanje pune istine narušilo „bratstvo i jedinstvo“ Srba i Hrvata u tada mladoj državi.
„Nijedan ugledni profesor tog vremena nije se usudio da bude član te komisije, a kamoli da njome predsedava. Niko iz Hrvatske nije htio da učestvuje. Na kraju smo ostali troje mladih asistenata – dvojica iz Ljubljane i ja sa Instituta u Novom Sadu. Imao sam samo 31 godinu i pomalo mi je laskalo što sam izabran za predsednika komisije. Nisam ni slutio u kakve će me nevolje to uvaliti.
Prvi problemi su se naslutili kada je na početku rada novinarima zabranjeno da prisustvuju ekshumacijama i da dobijaju redovne brifinge. Čak ni mi nismo smjeli ništa da fotografišemo, a po završetku svakog radnog dana prolazili smo rigorozne kontrole“ - riječi su dr Živanovića.
Šokantni rezultati ekshumacija
Rezultati do kojih je Komisija došla šokirali su i same njene članove.
„Proračune je vršio Anton Pogačnik, ujedno i najstručniji među nama. Njegova cifra iznosila je 730.000 ubijenih Srba, 33.000 Jevreja i 80.000 Roma. To je bio broj iza kojeg smo mogli da stanemo na osnovu raspoloživih forenzičkih dokaza.
Međutim, posle rata je mnogo toga uništeno. Učinjeno je sve da se zatru tragovi zločina. Čak smo se i sami uplašili tih cifara, jer smo bili svjesni da su u stvarnosti verovatno znatno veće. Ustaše su se same hvalile u zvaničnim dopisima Trećem rajhu da su ubile milion i 400.000 Srba. Nacistički obavještajci su te brojke smatrali nerealnim i procjenjivali da je u Jasenovcu ubijeno između 900.000 i milion Srba.“
Uživanje u mučenju žrtava
Najstrašniji deo izvještaja Komisije bili su detaljno opisani načini na koje su žrtve ubijane u Donjoj Gradini, Jadovnu i drugim logorima u sistemu Jasenovac.
„Pobrojali smo više od 40 načina ubijanja. Najjezivije je bilo ubijanje maljem. Ako koljač nije uspio da potpuno usmrti žrtvu, ona je živa bacana u jamu da polako umire. Ako je udarac bio direktan, lobanja bi se razbila i smrt je nastupala odmah. Ali ako je udarac skliznuo ka slepoočnici, povređivana su samo meka tkiva. Takva žrtva umirala je u teškim mukama, od gušenja u sopstvenoj krvi ili unutrašnjeg krvarenja.
Utvrdili smo da je oko 20 odsto žrtava u trenutku bacanja u masovne grobnice bilo živo. To je stravičan broj. Mnoge žrtve su bile „preklane do pola“. Nije bila presečena vratna arterija. Toliko se užasavam te pomisli da nemam snage ni kao doktor da opišem kako izgleda smrt sporim gašenjem kiseonika u mozgu.“
Mrtve Rome niko nije brojao
Živanović ističe da je najteže bilo utvrditi broj ubijenih Roma.
„Njih su svi ubijali, a niko ih nije brojao. Smatrani su gamadi koju treba istrebiti. Po popisu nakon Drugog svetskog rata, na teritoriji BiH, u okviru NDH, ostalo je živo samo 450 Roma, a u Hrvatskoj 453. Manje od hiljadu Roma preživjelo je genocid.
Ne postoji više nijedan trag o njihovim grobnicama. Dokumenta govore da je samo 1942. godine u NDH ubijeno više od 40.000 Roma. Pravu cifru niko ne zna.“
„Kuvali su ih žive“
Živanović naglašava da se kao patolog navikao na užase, ali da niko ne može ostati imun na zločine Jasenovca.
„Prilikom iskopavanja nalazili smo cucle, kantice za mlijeko, štake, lične predmete. Nisu stizali ni da ih opljačkaju. Ustaše su samo željele da ubiju što prije.
Nikada nećemo saznati koliko je Srba živo skuvano u kazanima za pravljenje sapuna u Donjoj Gradini. O tome i danas svedoče materijalni dokazi. Nikada nećemo znati koliko je ljudi zakucano klinovima za drveće, koliko je spaljeno u Pačilijevim pećima, niti koliko je leševa bačeno u Savu.“
Pritisci i bekstvo
Nakon potpisivanja izvještaja, počinju pritisci na Komisiju.
„Tražili su da cifre budu manje. Na kraju smo potpisali izveštaj sa brojkom od 700.000 Srba, 23.000 Jevreja i 80.000 Roma. Dalje smanjenje nismo mogli da prihvatimo.“
Nakon cenzure i prijetnji, Živanović bježi iz zemlje, prvo u Ugandu, potom u Veliku Britaniju, gdje nastavlja naučnu karijeru. Rezultati Komisije ostali su skriveni od javnosti sve do 1991. godine.
Pokušaj atentata
Pri povratku u Beograd 1989. godine, preživio je pokušaj atentata. Uviđaj je utvrdio da su kočnice na automobilu namjerno onesposobljene. Vozač kamiona koji ga je udario nikada nije identifikovan.
Istina je dug prema mrtvima
Ono što je u Jasenovcu počinjeno nije „tamna strana istorije“, niti tragična epizoda jednog rata, već planirani, sistematski i industrijski genocid, izvršen sa namjerom da se jedan narod izbriše – i fizički i iz pamćenja. Pokušaj da se brojke umanje, da se zločini relativizuju ili gurnu u tišinu, nastavak je istog nasilja drugim sredstvima. Istina o Jasenovcu nije stvar prošlosti, već mera savesti sadašnjosti. Narod koji prihvati zaborav kao kompromis, pristaje da mu se zločin ponovi. Zato sećanje nije osveta, već obaveza; istina nije ideologija, već dug prema mrtvima; a govor o Jasenovcu nije pitanje politike, već pitanje ljudskog dostojanstva i opstanka istorijske istine.
Biografija
Srboljub Živanović
(Sarajevo, 21. 12. 1933 – London, 1. 1. 2024)
Srpski antropolog, paleopatolog, predsjednik Međunarodne komisije za istinu o Jasenovcu, direktor Evropskog instituta za rane slovenske studije u Londonu.
Komisija je 1964. godine utvrdila postojanje 730.000 žrtava u masovnim grobnicama sistema logora Jasenovac.
