Zaboravljena priča o Visu: Kada su stotine „Hrvata“ postale pravoslavni Srbi
PRIREDIO: Igor Rems
Nakon Prvog svetskog rata i stvaranja Kraljevine SHS, Srbi u Dalmaciji, pa i na dalekim ostrvima poput Visa, Krka i Korčule, osetili su slobodu. Meštani Visa su vekovima bili izloženi brutalnom klerikalizmu i pritisku rimokatoličkog sveštenstva, koje je zastupalo interese bivše Austrougarske i Italije.
1925. i 1926. godine na Visu, „Hrvati“ (koji nisu bili tamo neki prikriveni Srbi koji su čekali trenutak da se otkriju), pokreću prelazak u pravoslavlje. Oni su bili rođeni, kršteni i odgajani u rimokatoličkoj veri i hrvatskom nacionalnom identitetu unutar Austrougarske monarhije. Ipak u tom trenutku dolazi do nacionalnog probuđenja. Na čelu ovog zavetnog buđenja stajali su najugledniji meštani ostrva – intelektualci, pomorci i težaci, među kojima su se isticali dr Ivan Rulić, Ivan Krstinić i Lino Mardešić. Ovi ljudi su javno istupili i izjavili da se oni ne „poturčuju” u novu veru, već se dobrovoljno vraćaju veri svojih pradedova, koja im je silom i jezikom oduzeta tokom Mletačke republike.
Beograd ili Srpska pravoslavna crkva nisu vojno ili nasilno terali meštane Visa da menjaju veru. Inicijativa je došla isključivo iznutra, od samih viških intelektualaca i težaka.
Pokret je bio toliko masovan da su viška sela organizovano potpisivala izjave o prelasku u Srbsku pravoslavnu crkvu. Na Visu se formiraju pravoslavne zajednice u četiri velika seoska okruga: Kuti, Smederevo, Luka i Mala Banda. Zvanično, 1. jula 1926. godine, Sveti arhijerejski sinod SPC potvrđuje osnivanje Srpske pravoslavne parohije na ostrvu Visu. Više od 300 odraslih domaćina, što je sa porodicama činilo veliki procenat ostrva, zvanično su upisani kao pravoslavni Srbi. Lokalni meštani su sa ponosom počeli da slave krsne slave (najčešće Svetog Jovana i Svetog Nikolu) i da u svojim domovima pišu isključivo ćirilicom.
Da bi učvrstili svoj zavet, viški Srbi pokreću akciju podizanja pravoslavnog hrama. Arhitekta Momir Korunović (naš veliki neovizantijski graditelj) projektovao je velelepnu crkvu u čistom srbsko-vizantijskom stilu. Crkva je svečano podignuta na samom ulazu u višku luku, kako bi svaki brod koji prilazi ostrvu odmah video monumentalne kupole. Godine 1933, tadašnji episkop dalmatinski dr Irinej Đorđević svečano je osveštao Hram Svetog Ćirila i Metodija, uz nezapamćeno slavlje i litije meštana koji su nosili srbske narodne nošnje i pravoslavne barjake.
Ova srbska oaza na otvorenom moru bila je velika pretnja za hrvatski nacionalni narativ. Događaj je izazvao zastrašujući bes u Zagrebu i Splitu. Katolička štampa ih je nazivala „izdajnicima rođene grude”.
Tokom Drugog svetskog rata i fašističke NDH, viški Srbi su izloženi strašnom teroru, hapšenjima i progonu od strane ustaša i italijanskih fašista. Crkva je oskrnavljena. Konačni udarac viškom pravoslavlju nije zadao rat, već posleratni titoistički režim. Kako bi se potpuno izbrisao trag o tome da su na Visu živeli Srbi, lokalne hrvatske komunističke vlasti su u jesen 1964. godine potpuno srušile pravoslavni hram do temelja.
Da bi poniženje bilo veće, materijal od srušene crkve iskorišćen je za nasipanje gradskog parka i izgradnju banjskog lečilišta. Sarkofazi i crkvene relikvije su razvučeni i uništeni.
