Spič pamti, falsifikatori žale: Suza za okupatorom ne pere istoriju

PIŠE: Slobodan N. Jovetić

Istorija Spiča (Sutomora) i čitavog primorja ne trpi falsifikate. Ona može biti zapostavljena, prećutkivana ili namjerno krivotvorena, ali se ne može trajno izbrisati. Zato svaki pokušaj da se austrougarska okupacija predstavi kao doba napretka, reda i civilizacije mora naići na snažan i argumentovan otpor. Ne zbog politike danas, već zbog istine juče.

Poslednjih godina javlja se opasna tendencija da se tuđinska vlast u Spiču romantizuje, da se okupator prikazuje kao graditelj, prosvetitelj i nosilac modernosti, a domaći narod kao neko ko je tek pod tuđom upravom naučio šta su škola, put i red. To je ne samo netačno nego i ponižavajuće za pokoljenja koja su na tom prostoru živjela, stvarala i stradala mnogo prije dolaska Beča.

Kada se u pojedinim publikacijama (kojima se istina Spiča falsifikuje) nabrajaju uređeni katastar, porezi, žandarmerija, opština, putevi i ferali u vrijeme Austrougara, namjerno se prećutkuje osnovna istina: sve to nije uvođeno radi naroda, već radi lakšeg upravljanja narodom. Katastar, koji je nametnut i u kojem su nasilno unijeti podaci o promjeni vlasništva nad crkvama koje su isključivo pravoslavne bile do tada,  služio je kontroli zemlje. Porezi - punjenju carske kase. Žandarmerija - gušenju otpora. Putevi - vojnim i strateškim potrebama. Dakle, da se razumijemo - to nisu bili darovi nego instrumenti vlasti.

Posebno je licemjerno govoriti o „civilizacijskim dostignućima“ tamo gdje je ponižavan identitet stanovništva.

Blaženopočivši prota Rade Novaković, neupitno  najozbiljniji poznavalac prošlosti Spiča, ostavio je dragocjena svjedočanstva o odnosu okupacionih vlasti prema narodu. On piše da su crnogorske kape sa izvezenim krstom i četiri ocila bile posebno na udaru. Takve kape su oduzimane, vlasnici saslušavani, a objašnjavano im je da je to „grb Srbije“. Kape su vraćane tek kada bi se sa njih skinuo vez.

Šta to govori?

Govori da okupator nije progonio komad tkanine, nego simbol pripadnosti. Nije mu smetala kapa, nego narod koji je znao ko je. Nije mu smetao vez, nego istorijsko pamćenje.

I onda neko danas hoće da takvu vlast predstavi kao nosioca evropskih vrijednosti.

Ako je skidanje ocila sa narodne kape civilizacija, onda je riječ izgubila smisao.

Još teži je pokušaj da se nasrtaji na svetinje predstave kao kulturna sinteza i suživot. U Spiču su postojale stare pravoslavne svetinje, vezane za tradiciju Nemanjića i srpskog srednjeg vijeka. Na pojedinim hramovima, koji su po porijeklu i istorijskom kontinuitetu bili pravoslavni, kasnije su dograđivani oltari druge vjere i naknadno su proglašavani „zajedničkim crkvama“.

Istina je drugačija.

To nijesu bili zajednički hramovi u svom izvornom obliku. To su bili pravoslavni hramovi na koje je istorijom pritiska, vlasti i  dominacije sile naknadno, sa spoljne strane, naslonjen tuđi obredni prostor. Kada se to kasnije predstavlja kao skladna vjekovna zajednica, onda se prikriva proces nasilnog mijenjanja karaktera svetinja.

Otimanje hramova, prisvajanje nasljeđa i prekrajanje sakralne prošlosti nikada nisu civilizacijska dostignuća.

To važi i za vrijeme Mletaka i za vrijeme Austrougarske. Na primorju je opšte poznat proces pritisaka, povlastica i postepenog pokatoličavanja dijela srpskog stanovništva. Negdje silom, negdje administrativno, negdje ekonomskim interesom, negdje kroz dugotrajan pritisak vlasti. To nije pitanje mržnje prema ikome, već istorijska činjenica koju ozbiljni istoričari, teolozi i istraživači ne osporavaju.

Zato je nedopustivo danas pisati hvalospjeve o Austrougarskoj u Spiču, a prećutati da su za vrijeme te vlasti oduzimana oružja, zvona sa crkava, bakarno posuđe, narodni simboli i politička prava.

Rade Novaković bilježi da su vlastodršci, plašeći se otpora, prikupljali oružje iz kuća: džeferdare, kubure, štuceve i sve što je moglo služiti odbrani. Najbolje komade su uzimali oficiri. Kasnije su oduzimana i zvona sa hramova, a bakarno posuđe slato za potrebe carevine. Narod je zakopavao stvari da bi ih sačuvao.

Je li to napredak?

Je li to pravna država?

Je li to evropska kultura?

Ne, to je okupacija u svom najčistijem obliku.

Kada se govori o putevima koje je Austrougarska gradila, treba reći i ko ih je gradio. Često su to bili prinudno mobilisani radnici, internirci i izmučeni ljudi koji su radili u gotovo ropskim uslovima. Bolesni, gladni, bez odjeće i skloništa. Putevi jesu ostali, ali su građeni nad tuđom mukom.

Isto tako, kada se kaže da su neki lokalni prvaci bili uspješni opštinari, treba dodati i kome su bili odani. Istorijski zapisi govore o zloupotrebi potpisa naroda u vrijeme aneksione krize, o molbama da Spič ne pripadne Crnoj Gori, o traženju zaštite od sopstvenog okruženja, o nagradama i odlikovanjima dobijenim od Beča za „patriotsko držanje“. Patriotsko – ali prema kome? Prema tuđoj carevini.

Tu se razotkriva suština jedne stare i do danas preživjele pojave: ljubav prema okupatoru i nepovjerenje prema sopstvenom narodu.

Takvi danas najviše govore o toleranciji, a juče su tapšali svakoj sili koja bi došla sa strane.

Spič i Sutomore nijesu postali ono što jesu zahvaljujući Austrougarskoj, već zahvaljujući narodu koji je preživio i Turke i Mletke i Beč i sve kasnije prekrajače. Narod je čuvao zemlju, vjeru, govor, običaj i pamćenje. Zato danas postoji kontinuitet, uprkos svim pokušajima prekida.

Zato se mora jasno reći: dosta je falsifikovanja. Dosta je predstavljanja okupacije kao zlatnog doba. Dosta je prećutkivanja otimanja svetinja, gaženja simbola i nasilja nad identitetom. Dosta je priče da je narod postao civilizovan tek kad je došao tuđin.

Narod Spiča je imao obraz, ime i svetinje prije Beča. I imao ih je poslije Beča.

Okupatori su otišli. Falsifikati će takođe proći.

Ostaće istina.