NJEGOŠEV DAN: Crna Gora danas slavi svog najvećeg sina i velikana

Crna Gora danas slavi Njegoša. Slavi vladiku, vladara, pjesnika, mislioca i jednog od najvećih umova koje je iznjedrio srpski narod. Ali, dok se širom države nižu svečanosti, akademije i prigodni govori, ostaje pitanje koje se u savremenoj Crnoj Gori prečesto zaobilazi - može li se iskreno slaviti Petar II Petrović Njegoš, a istovremeno prećutkivati njegovo srpstvo, koje je bilo jedan od temelja njegovog nacionalnog, duhovnog i istorijskog pogleda na svijet?

Jer, Njegoš nije bio Srbin po nečijem naknadnom tumačenju, niti po političkoj potrebi savremenih generacija. Njegovo srpsko nacionalno osjećanje duboko je utkano u njegova djela, njegovu istorijsku misiju i predstavu o Crnoj Gori kao slobodnom uporištu srpskog naroda.

Za Njegoša, crnogorsko ime označavalo je zavičaj, državu, slobodarsku tradiciju i posebnost istorijskog iskustva, ali nije isključivalo pripadnost širem srpskom nacionalnom i kulturnom prostoru. Naprotiv, ta dva osjećanja u njegovom vremenu mogla su biti prirodno povezana.

I upravo u tome leži suština onoga što se danas, iz srpskog integralističkog stanovišta, mora naglasiti - Njegoševa Crna Gora nije sebe doživljavala kao suprotnost srpstvu, već kao jedno od njegovih najslobodnijih i najponosnijih istorijskih uporišta.

Od Njeguša do Lovćena – život koji je postao istorija
Petar II Petrović Njegoš rođen je 13. novembra 1813. godine u selu Njeguši, pod Lovćenom, kao Radivoje, odnosno Rade Tomov Petrović. Potekao je iz znamenite dinastije Petrović Njegoš, koja je gotovo dva vijeka upravljala Crnom Gorom i ostavila neizbrisiv trag u njenoj državnoj, duhovnoj i nacionalnoj istoriji.

Nakon smrti svog strica, Svetog Petra Cetinjskog, 1830. godine, mladi Rade preuzeo je upravu nad Crnom Gorom, a 1833. godine hirotonisan je za episkopa. Tako je postao ne samo duhovni poglavar već i vladar zemlje koja je u njegovo vrijeme vodila neprestanu borbu za slobodu, opstanak i državno učvršćivanje.

Iako je živio svega 37 godina, Njegoš je ostavio djelo čija veličina daleko prevazilazi granice njegovog vremena.

Petar II Petrović Njegoš proglašen je svetiteljem 19. maja 2013. godine, u vrijeme mitropolita Amfilohija, a njegovo svetiteljsko poštovanje ustanovljeno je na nivou Mitropolije crnogorsko-primorske Srpske pravoslavne crkve.

Među njegovim najznačajnijim ostvarenjima su „Gorski vijenac“ (1847), „Luča mikrokozma“ (1845), „Lažni car Šćepan Mali“ (1851), „Svobodijada“ i „Pustinjak cetinjski“. U tim djelima prepliću se filosofska misao, pravoslavna duhovnost, borba za slobodu, kosovski zavjet i srpsko istorijsko pamćenje.

Njegoš je bio i državnik koji je nastojao da uredi institucije Crne Gore, učvrsti njenu samostalnost i stvori temelje modernijeg državnog poretka. U njegovo vrijeme osnovane su prve značajnije državne ustanove, a Cetinje je postalo središte političkog i kulturnog života.

Preminuo je na Cetinju, 31. oktobra 1851. godine, po novom kalendaru, od tuberkuloze, ostavivši iza sebe ne samo književno i državničko nasljeđe, već i jednu sasvim određenu posljednju želju — da njegovo vječno počivalište bude na vrhu Lovćena, u kapeli koju je podigao i posvetio svom stricu Svetom Petru Cetinjskom.

Njegoševo srpstvo zapisano je njegovom rukom
Najsnažniji dokaz Njegoševog nacionalnog osjećanja nije ni u jednom savremenom političkom govoru, već u samom „Gorskom vijencu“, objavljenom 1847. godine.

Njegoš svoje najpoznatije djelo posvećuje Karađorđu Petroviću, voždu Prvog srpskog ustanka, a posvetu naslovljava riječima:

„Posveta prahu oca Srbije“.

U njoj zapisuje:

„Diže narod, krsti zemlju, a varvarske lance sruši,
Iz mrtvijeh Srba dozva, dunu život srpskoj duši.“
A zatim:

„Zna Dušana rodit Srpka, zna dojiti Obiliće“.
I još:

„Blagorodstvom Srpstvo diše“.

To nije usputno pominjanje jednog naroda, već pjesničko i nacionalno ispovijedanje čovjeka koji Karađorđev ustanak doživljava kao vaskrsenje srpske slobode, a sebe i svoju Crnu Goru vidi kao dio istog istorijskog zavjeta.

Kosovski zavjet, Miloš Obilić, car Dušan, srpska slava i stradanje nisu kod Njegoša tuđa istorija. Oni su njegova duhovna i istorijska otadžbina.

Posebno su rječite njegove riječi iz pisma Simi Milutinoviću Sarajliji iz 1844. godine, u kojem Crnu Goru naziva:

„Ovom tvrdome i krvavome kraju, no srpskome od iskona“.
A u pjesmi „Boj na Martiniće“ govori o:

„U slobodnoj srpskoj Gori Crnoj“.
To su neposredna svjedočanstva Njegoševog odnosa prema sopstvenom narodu i zemlji, koja se ne mogu objasniti isključivo vjerskom pripadnošću.

Zato je pokušaj da se Njegoš predstavi kao neko ko je svoju crnogorsku pripadnost gradio na odricanju od srpske tradicije teško pomiriti sa njegovim izvornim djelima.

Srpska nit dinastije Petrovića
Njegoševo srpsko osjećanje nije bilo izolovana pojava u dinastiji Petrović Njegoš.

Od vladike Danila I, preko Svetog Petra Cetinjskog i Petra II Petrovića Njegoša, do knjaza Danila i kralja Nikole, srpska istorijska svijest, pravoslavlje i kosovsko predanje bili su snažno prisutni u vladarskoj tradiciji Crne Gore, mada su se politički ciljevi i okolnosti mijenjali.

Posebno je upečatljiv primjer kralja Nikole, koji je u pjesmi „Onamo, namo!“ pjevao o oslobođenju starih srpskih zemalja, a u pjesmi „Srpskom moru“ ispjevao znamenite stihove:

„Vjenčavam te, srpsko more,
Sa slobodom Crne Gore“.

Upravo ti stihovi otkrivaju istorijsku predstavu o Crnoj Gori kao državi čija se sloboda ne suprotstavlja srpskom nacionalnom osjećanju, već sa njim živi.

Naravno, istorija Petrovića nije bila lišena dinastičkih rivalstava, naročito između Cetinja i Beograda. Ali rivalstvo dvije vladarske kuće i različiti državni interesi nisu sami po sebi značili odricanje od zajedničke nacionalne tradicije.

Ako je Njegoš u svojim pismima, pjesmama i državničkim nastojanjima srpstvo isticao kao sopstveno nasljeđe, po kojoj bi se to istorijskoj logici danas njegova nacionalna svijest morala prećutkivati da bi bio prihvatljiv savremenim ideološkim tumačenjima?

Kako je Njegoš poslije decenija čekanja postao državni praznik
Ima u današnjoj proslavi jedne istorijske i političke ironije: Crna Gora je tek krajem 2021. godine zakonski ustanovila Njegošev dan kao državni praznik, koji je prvi put obilježen 2022. godine.

Odluku je donijela Skupština Crne Gore, usvajanjem izmjena Zakona o državnim i drugim praznicima, na predlog Demokratske Crne Gore. To se dogodilo dok je predsjednik Skupštine bio Aleksa Bečić.

Prema tadašnjim izvještajima, zakon je podržalo 69 poslanika vlasti i opozicije, dok su tri poslanika Bošnjačke stranke glasala protiv. Dakle, praznik je konačno dobio široku parlamentarnu podršku.

Ali zašto se toliko čekalo?

Još 2013. godine, povodom dva vijeka od Njegoševog rođenja, pokrenuta je inicijativa da njegov rođendan postane državni praznik. Ona nije realizovana. Slično se dogodilo i 2016. godine, kada je Vlada Duška Markovića najavila ustanovljenje praznika, ali je od predloga odustala nakon protivljenja Bošnjačke stranke, tadašnjeg koalicionog partnera DPS-a.

Bošnjačka stranka je svoje protivljenje obrazlagala spornim tumačenjima pojedinih djelova „Gorskog vijenca“, posebno u kontekstu odnosa prema muslimanskom stanovništvu.

Ipak, politička odgovornost za to što praznik nije ustanovljen ranije nije mogla biti samo na manjem koalicionom partneru. DPS je predvodio vlast, imao političku snagu i odlučivao o prioritetima.

U vrijeme dominacije Mila Đukanovića, dakle, Njegoš nije dobio status državnog praznika, uprkos povremenim inicijativama njegovih vlada.

Više je nego jasno da je Njegoševa snažna srpska nacionalna svijest bila nepoželjna u političkom ambijentu u kojem je srpsko istorijsko nasljeđe Crne Gore sve češće predstavljano kao nešto što treba potisnuti ili preoblikovati.

Jer, nemoguće je razdvojiti Njegoša od onoga što je sam o sebi i svome narodu ostavio zapisano.

Naknadnim izmjenama zakona iz 2023. godine uređeno je da se Njegošev dan praznuje dva neradna dana. Ove godine to su petak, 13. i subota, 14. novembar.

Njegošev amanet sa Lovćena – zavjet koji još čeka ispunjenje
Pored svog književnog, duhovnog i nacionalnog nasljeđa, Njegoš je ostavio i amanet koji do danas predstavlja jedno od najosjetljivijih pitanja crnogorske istorije — želju da bude sahranjen u kapeli na vrhu Lovćena, koju je sam podigao i posvetio Svetom Petru Cetinjskom.

Dakako, to nije bila obična želja za mjestom sahrane. Za Njegoša je Lovćen bio duhovna visina Crne Gore, mjesto na kojem se simbolično susreću zemaljsko i nebesko, vladarska odgovornost i monaško smirenje.

Posebnu težinu ima svjedočenje Njegoševog bliskog saradnika i sekretara Milorada Medakovića, koji je zabilježio vladičine riječi o posljednjoj želji:

„To je moja potonja želja, koju u vas ištem da je ispunite, i ako mi ne zadate Božju vjeru da ćete tako učinjet, kako i ja hoću, onda ću ve ostaviti pred prokletstvom, a moj posljednji čas biće mi najžalostniji i tu moju žalost stavljam vami na dušu.“

Ovo svjedočenje, koje nije dio Njegoševog pisanog testamenta, pokazuje koliku je važnost, prema Medakovićevom zapisu, vladika pridavao svom vječnom počivalištu.

Njegova želja prvobitno nije ispunjena zbog tadašnjih okolnosti, pa je sahranjen u Cetinjskom manastiru. Tek 1855. godine njegovi zemni ostaci preneseni su u kapelu na Lovćenu, čime je njegov zavjet bio ispunjen.

Međutim, kapela je kasnije stradala u ratnim razaranjima, obnovljena je u vrijeme Kraljevine Jugoslavije, a zatim uklonjena 1972. godine, u doba socijalističke Crne Gore, radi izgradnje današnjeg mauzoleja, otvorenog 1974. godine.

Tako je Njegoševo počivalište ponovo izmješteno iz sakralnog prostora koji je sam odabrao.

Za ogromnu većinu vjernika i poštovaoce Njegoša, ali i zagovornike obnove lovćenske kapele, to pitanje je i dalje otvoreno i očekuje se ispunjenje poslednje želje slavnog vladike i pjesnika.

Dakle, pitanje obnove Njegoševe kapele na Lovćenu nije samo arhitektonsko, niti isključivo crkveno. Za njene pobornike to je pitanje poštovanja posljednje volje jednog od najvećih ljudi koje je Crna Gora dala, ali i pitanje odnosa prema sopstvenom duhovnom i istorijskom nasljeđu.

Iako se, istina bez argumenata, nastoje nametnuti različita tumačenja istorije kapele i današnjeg mauzoleja, činjenica je da je Njegoš sam podigao hram na Jezerskom vrhu i odredio ga za svoje počivalište.

Zbog toga obnova Njegoševe zavjetne kapele ostaje velika moralna i duhovna obaveza svih koji smatraju da njegovu posljednju volju treba poštovati.

Nije dovoljno slaviti Njegoša jednom godišnje, čitati njegove stihove i polagati vijence u njegovu čast. Poštovanje velikana podrazumijeva i poštovanje onoga što je sam smatrao svetim.

A njegov amanet, prema svjedočenju savremenika, bio je jasan - da počiva na Lovćenu, u svom hramu, pod nebom Crne Gore.

Sve dok zavjetna kapela ne bude obnovljena, za njene poštovaoce Njegošev amanet ostaje nedovršen. Ne kao poziv na nove podjele, već kao poziv da se ispuni posljednja želja čovjeka kojeg s razlogom slavi čitava Crna Gora.

I Bar slavi Njegoša – četiri dana posvećena velikom pjesniku
Kako je "Barski portal" juče objavio, i grad pod Rumijom Njegošev dan obilježava nizom kulturnih, književnih, pozorišnih i sportskih događaja.

Opština Bar i JU Kulturni centar Bar pripremili su četvorodnevni program, od 12. do 15. novembra, namijenjen različitim generacijama.

U Narodnoj biblioteci i čitaonici „Ivo Vučković“ organizuju se književni susreti, radionice i čitanja Njegoševih djela. Danas su predviđeni škola kreativnog pisanja „Njegoš i čarobna knjiga – putovanje kroz vrijeme“ i čitalački klub „Njegoš danas – dileme savremenog čovjeka u Gorskom vijencu“.

U Balskoj dvorani Dvorca kralja Nikole večeras u 19 časova biće izvedena predstava „Jelena Savojska“, dok su za vikend najavljeni novi književni susreti i gradski turnir u bilijaru.

To je prilika da se Njegoš približi mladim generacijama, ali i da se njegovo djelo čita cjelovito, bez ideološkog prekrajanja i prećutkivanja istorijskih činjenica.

Njegoš se ne može slaviti tako što će se prećutati ono što je bio
Danas, kada Crna Gora slavi svog velikog vladiku, bilo bi dragocjeno da ta proslava postane i prilika za iskrenije suočavanje sa sopstvenom istorijom.

Njegoš pripada Crnoj Gori, ali i srpskoj književnosti, kulturi i istorijskom pamćenju. Te pripadnosti u njegovom životu nisu bile suprotstavljene.

Niko nema pravo da savremenim geografskim Crnogorcima određuje kako će se nacionalno osjećati. Ali isto tako niko nema pravo da zbog današnjih nacionalnih i političkih podjela prekraja Njegoševe riječi ili iz njegovog djela uklanja srpsko ime.

Njegoš nije potreban Crnoj Gori kao prigodna slika na državnoj svečanosti, već kao cjelovita istorijska ličnost — sa svojim pravoslavljem, srpskim nacionalnim osjećanjem, crnogorskim državništvom i univerzalnom književnom veličinom.

Upravo je to poruka koju bi Njegošev dan trebalo da nosi: istorijska istina ne smije biti žrtva dnevne politike.

Jer, mogu se mijenjati vlade, ideologije, državna uređenja i političke zastave, ali se ne može izbrisati ono što je veliki pjesnik sam zapisao.

A Crna Gora će najbolje poštovati Njegoša onda kada prestane da se plaši bilo kojeg dijela njegovog identiteta — pa i onog srpskog, koji je tako snažno i nedvosmisleno izražavao.

I kada, uz sve svečanosti, akademije i prigodne govore, bude imala snage da se suoči i sa njegovim posljednjim amanetom.

Jer Njegoš je Crnoj Gori ostavio i riječ i zavjet. Riječ je sačuvana u njegovim besmrtnim djelima, a zavjet sa Lovćena i danas poziva na ispunjenje.

M.Jovanović