Na današnji dan rođen je Car Dušan, vladar koji nas je izveo na tri mora

PIŠE: Dragan Gagi Milićević

Na dan kada se vezuje rođenje najmoćnijeg Nemanjića, njegova zadužbina kod Prizrena slavi Svetog arhangela Gavrila

Današnji dan, 26. jul, u srpskom istorijskom pamćenju na neobičan način spaja cara Stefana Dušana Nemanjića – Dušana Silnog i njegovu veličanstvenu zadužbinu, manastir Svetih Arhangela kod Prizrena.

Za 26. jul 1308. godine u dijelu literature i popularne istoriografije vezuje se rođenje Dušana Nemanjića, mada treba naglasiti da precizan datum njegovog rođenja nije nesporno utvrđen u srednjovjekovnim izvorima. Ali je sasvim nesporno nešto drugo: 26. jula, na Sabor Svetog arhangela Gavrila, Dušanovi Sveti Arhangeli u klisuri Prizrenske Bistrice proslavljaju svoju manastirsku slavu.

I teško da postoji mjesto koje bolje od Svetih Arhangela svjedoči o jednom vremenu kada je srpska država bila na vrhuncu političke, vojne, duhovne i kulturne moći.

Manastir je car Dušan gradio približno između 1343. i 1352. godine, svega nekoliko kilometara od carskog Prizrena. Tu je želio i da počiva.

SRBIJA KOJA JE IZAŠLA NA JADRANSKO, JONSKO I EGEJSKO MORE

Kada je Dušan preuzeo vlast 1331. godine, Srbija je već bila snažna balkanska država. Kada je umro 1355, ostavio je carstvo kakvo Srbi prije njega nijesu imali.
Pod njegovom vlašću našli su se ogromni prostori današnje Srbije, Kosova i Metohije, Sjeverne Makedonije, Crne Gore, Albanije i velikih djelova današnje Grčke.

Dušanova država dopirala je do obala Jadranskog, Jonskog i Egejskog mora.
Zato je preciznije govoriti o carstvu koje je izlazilo na tri mora, a ne ponavljati ponekad prisutnu tvrdnju o „četiri mora“ i Crnom moru, jer Dušanovo carstvo nije imalo stabilnu teritorijalnu obalu na Crnom moru.
Bio je to prostor od Dunava daleko na sjeveru do Tesalije i Epira na jugu – najveća država kojom je jedan srpski vladar neposredno upravljao.
A Dušan se tu nije namjeravao zaustaviti.
Njegov veliki politički san bio je Carigrad.

Poslije velikih osvajanja na račun oslabljene Vizantije, srpski kralj je promijenio i samu prirodu svoje države. Na Vaskrs 1346. godine u Skoplju krunisan je za cara, a srpska Arhiepiskopija uzdignuta je u rang Patrijaršije.
Od tog trenutka Dušan više nije nastupao samo kao kralj jednog naroda već kao vladar koji je pretendovao na vizantijsko carsko nasljeđe.

CAR KOJI JE ZAKONOM POKUŠAO DA UREDI CARSTVO

Ipak, Dušanova veličina nije samo u teritorijama koje je osvojio.
Njegov najtrajniji politički spomenik nije tvrđava niti osvojeni grad, nego – zakonik.
Dušanov zakonik, donesen 1349. i dopunjen 1354. godine, ostao je jedan od najznačajnijih pravnih spomenika srednjovjekovne Srbije.
U tome možda i leži suština njegove državničke ambicije: nije želio samo da osvoji ogroman prostor nego da od njega napravi uređeno carstvo.
U njegovoj ličnosti spojili su se ratnik, zakonodavac, diplomata, ktitor i čovjek ogromne vladarske ambicije.
Zato mu istorija nije slučajno ostavila nadimak – Silni.

A ZAŠTO DUŠAN SILNI NIJE SVETAC?

Ovo je jedno od najzanimljivijih pitanja srpske istorije.
Gotovo čitava loza Nemanjića dala je veliki broj svetitelja. Sveti Simeon Mirotočivi, Sveti Sava, Sveti kralj Milutin, Sveti Stefan Dečanski, a kasnije je kanonizovan i Dušanov sin Sveti car Uroš.
A najmoćniji među njima – car Dušan – nije kanonizovan.

Ne postoji jedna zvanična crkvena rečenica koja bi nam omogućila da kažemo: „Dušan nije svetac isključivo zbog toga i toga.“

Ali postoje teške sjenke njegove biografije.
Najteža je sudbina njegovog oca, Svetog kralja Stefana Dečanskog.
Godine 1331. vlastela okupljena oko mladog Dušana ustala je protiv kralja. Dečanski je zbačen, zatočen u Zvečanu i ubrzo je umro.
Prema predanju koje čuvaju i Visoki Dečani, pobuna je izvedena sa Dušanovim znanjem, a Stefan Dečanski je potom u zatočeništvu umoren od Dušanovih ljudi.

Istoriografija, međutim, mora ostaviti izvjesnu rezervu oko neposredne Dušanove uloge u očevoj smrti.

Jedno je sigurno: sin je svrgnuo oca sa prestola, a otac je ubrzo potom mrtav.
I taj teret je ostao nad Dušanovim imenom.
Ironija istorije je ogromna.
Otac koga je Dušan svrgnuo postao je Sveti kralj Stefan Dečanski.
Sin Dušana Silnog postao je Sveti car Uroš.
A između njih dvojice ostao je najmoćniji srpski car – bez svetačkog oreola.

SUKOB SA CARIGRADOM

Drugi veliki razlog koji se često pominje jeste Dušanov odnos sa Carigradskom patrijaršijom.
Da bi mogao biti krunisan za cara, srpska Arhiepiskopija uzdignuta je 1346. na stepen Patrijaršije.
Carigrad to nije prihvatio.
Uslijedio je težak crkveni spor i prekid kanonskog opštenja između dvije crkvene jerarhije, koji će biti prevaziđen tek poslije Dušanove smrti.

Zato se i ovaj sukob često navodi kada se postavlja pitanje zašto najveći srpski srednjovjekovni vladar nije ušao u kalendar svetih.
Ali ni tu nije istorijski korektno tvrditi da postoji jednostavna formula: „nije svetac zato što je uradio to“.

Crkva ne proglašava vladare svetima zato što su imali najveću vojsku ili najprostraniju državu.
Veličina vladara i svetost čovjeka nijesu isto.

SUROVO VRIJEME – I SUROVI NEMANJIĆI

Treba, međutim, Dušana posmatrati i u vremenu u kojem je živio.
Borbe unutar vladarskih porodica bile su surove.
I njegov otac Stefan Dečanski svojevremeno se pobunio protiv sopstvenog oca, kralja Milutina, nakon čega je bio oslijepljen i poslat u Carigrad.
Dušan je, dakle, odrastao u dinastiji u kojoj presto nije bio samo nasljeđe nego često i pitanje života, pobune, izgnanstva i porodičnog sukoba.
To ne opravdava tragedije, ali pomaže da ih razumijemo.

I postoji još jedan detalj koji govori da odnos Dušana prema ocu nije moguće svesti na jednu crno-bijelu rečenicu: nakon smrti Stefana Dečanskog upravo je Dušan preuzeo brigu o završetku očeve zadužbine – Visokih Dečana. Štaviše, u svojoj povelji Dušan je kasnije pisao o čudesnom projavljenju svetosti svoga oca.

SVETI ARHANGELI – GROB CARA KOJI JE SANJAO CARIGRAD

A onda se priča ponovo vraća Prizrenu.
Dušan je za svoju vječnu kuću izabrao manastir Svetih Arhangela.
To nije slučajno.
Prizren je bio jedno od središta njegove države, a veličina manastira trebalo je da odgovara veličini carstva.
Poslije Dušanove smrti 1355. godine car je tu i sahranjen.
Ali carstvo ga nije dugo nadživjelo u snazi u kojoj ga je stvorio.
Pod njegovim sinom Urošem ogromna država počela je da se raspada na oblasti moćnih velikaša.
Kao da je carstvo bilo suviše vezano za čovjeka koji ga je stvorio.
Sveti Arhangeli su kasnije doživjeli strašnu sudbinu. Manastir je razaran, njegov kamen odnošen, a carska grobnica oskrnavljena. I u novije vrijeme manastir je stradao – konaci su spaljeni u martovskom nasilju 2004. godine, ali su se monasi vratili i nastavili život na tom svetom mjestu.
I upravo zato današnja slava Svetih Arhangela ima značenje daleko veće od jednog datuma u kalendaru.

CAR BEZ OREOLA, ALI SA NEIZBRISIVIM MJESTOM U SRPSKOJ ISTORIJI

Dušan Silni nije postao svetitelj.
I možda upravo zbog toga njegova istorijska ličnost djeluje još složenije.
Bio je čovjek velikih vrlina i velikih ambicija, ali i čovjek surovog XIV vijeka. Sin koji je podigao ruku na očevu vlast. Vladar koji je ušao u težak spor sa Carigradom. Osvajač koji je želio Carigrad, ali ga nikada nije osvojio.
A istovremeno – zakonodavac, ktitor i car pod kojim je srednjovjekovna Srbija dostigla najveći teritorijalni obim i postala prvorazredna balkanska sila.
Njegova država izlazila je na tri mora.
Njegova vojska stizala je duboko u grčke zemlje.
Njegov Zakonik nadživio je njegovo carstvo.
A njegova zadužbina, Sveti Arhangeli kod Prizrena, i poslije rušenja, požara, ratova i vjekova tuđinske vlasti – živi.
I danas, na Sabor Svetog arhangela Gavrila, tamo ponovo zvone zvona i služi se Liturgija. Tradiciju proslavljanja 26. jula kao manastirske slave potvrđuje i Eparhija raško-prizrenska.
Možda je upravo u tome najsnažnija slika Dušanovog nasljeđa.
Carstvo koje je stvorio odavno ne postoji.
Granice su nestale.
Carigrad nije osvojio.
Nije uvršten među svetitelje.
Ali više od šest i po vjekova poslije njegove smrti, u klisuri Prizrenske Bistrice, na temeljima njegove carske lavre, i dalje se Bogu moli na srpskom jeziku.
I dok su Sveti Arhangeli živi, živo je i svjedočanstvo vremena kada je iz Prizrena jedan Nemanjić gledao prema Carigradu – i kada je Srbija bila carevina na tri mora.